Hôm qua có một bạn hỏi tôi chia sẻ kinh nghiệm để có thể làm nghề dịch được, và có thể trụ lại với nghề. Đây thực sự là một câu hỏi mà tôi rất thích được hỏi, vì trước khi đi dạy, tôi là người sống bằng nghề dịch. Kinh nghiệm đi dịch của tôi cũng khá nhiều và nó giúp ích rất nhiều cho việc dạy về sau.
Trước hết, xin phép chia sẻ về kinh nghiệm của bản thân, để các bạn thấy rằng tôi cũng có chút ít để nói, chứ không phải “làm bằng tưởng tượng”. Về biên dịch, tôi đã dịch rất nhiều hợp đồng, hồ sơ doanh nghiệp, thông báo thầu, luận án thạc sĩ tiến sĩ; dịch sách cho các NXB uy tín. Về phiên dịch, tôi có thể dịch đuổi và dịch cabin. Có thể nói, tất cả những ngách trong nghề dịch giúp kiếm ra tiền thì tôi đều trải qua hết rồi.
Bài viết này sẽ chia làm 2 phần, gồm cách để học biên dịch và cách để học phiên dịch. Nếu gộp chung vào một bài thì khối lượng sẽ rất lớn và tôi sẽ không viết hết được ngay. Về phần biên dịch, có 3 công cụ bạn buộc phải biết sử dụng nếu muốn dịch tốt.
Thứ nhất, đó là khả năng tiếng Việt tốt. Bạn đọc không nhầm đâu, dù tiếng Anh của bạn có giỏi như thế nào, IELTS 9 chấm Reading mà tiếng Việt của bạn èo uột, cách bạn tư duy tiếng Việt không rõ ràng, dễ hiểu và mạch lạc, việc dịch sẽ là gánh nặng rất lớn với bạn. Đơn cử như hôm trước tôi dịch về chủ đề luật, với những câu tiếng Việt dài 40-50 từ, vị ngữ để tít đằng sau trong khi chủ ngữ kéo lướt thướt phía trước. Nếu đọc không hiểu ý tác giả, chắc chắn tôi sẽ dịch sai. Do đó, việc rèn luyện khả năng tiếng Việt tốt là rất quan trọng nếu bạn muốn bước chân vào nghề biên dịch.
Câu hỏi là làm sao để có một khả năng tiếng Việt tốt? Điều này tôi cũng chia sẻ nhiều, đó là hãy đọc và viết tiếng Việt mỗi ngày. Các bạn đừng nghĩ mình là người Việt Nam da nâu mắt đen mà tiếng Việt của bạn đã tốt. Bạn chỉ nói hoặc viết ở mức cơ bản thì tốt, chứ nếu cần viết khó, ở mức độ học thuật cao, thì tôi tin rằng các bạn sẽ không viết được. Ngoài yếu tố chuyên môn thì các chủ điểm ngữ pháp cơ bản như chủ-vị của câu, các thành phần bổ ngữ, định ngữ, trạng ngữ….tôi tin rằng nhiều bạn còn chưa nắm vững. Không viết được một câu tiếng Việt nên hồn thì chắc chắn tư duy tiếng Việt của bạn không thể tốt và gãy gọn được. Do đó, hãy đọc sách, sau đó tóm tắt lại trong vài đoạn, hoặc mỗi ngày hãy chịu khó viết nhật ký hoặc những chủ đề bạn quan tâm. Đây là cách tốt nhất để rèn tiếng Việt mỗi ngày.
Thứ hai, đó là khả năng ngoại ngữ phải tốt, ở đây là tiếng Anh. Khả năng tốt tức là bạn thành thạo 4 kĩ năng, trong đó ngữ pháp và từ vựng phải ở mức ít nhất C1 trở lên (tương đương 7 chấm IELTS). Nếu không có nền tảng ngữ pháp và từ vựng tốt, bạn sẽ đúng nghĩa “đánh vật” với từng con chữ. Nên trước khi muốn làm giàu từ biên dịch, hãy làm giàu cho trí tuệ mình trước. Có kiến thức, có nền tảng tốt, việc dịch sẽ đơn giản hơn rất rất nhiều. Một ví dụ nhỏ khác là có lần tôi dịch thì một bên nêu ý kiến, tỏ vẻ rất bức xúc sao lại dịch như này? Họ đưa tôi vào nhóm Zalo xong yêu cầu giải thích. Tôi phải trình bày cụ thể lí do, chủ-vị của câu ra sao, sau đấy họ mới “à ô kê hiểu rồi”. Không có nền tảng tốt, khách hàng dọa cái bạn sợ khiếp vía.
Thứ ba, đó là khả năng sử dụng máy tính và mạng internet. Tôi không nói về khả năng sử dụng A.I, vì đấy chỉ là một phần kĩ năng của máy tính. Nếu có tư duy tốt để tìm kiếm thông tin, thì A.I sẽ là công cụ hữu hiệu cho bạn làm nghề. Ngược lại, bạn thấy A.I dịch hay quá, bạn gửi luôn cho khách hàng, thì tôi e là hậu quả sẽ khó lường. Sử dụng tốt Google, biết cách tìm kiếm các từ chuyên ngành, biết cách đối chiếu, biết cách hỏi những kiến thức xa lạ,… là hàng loạt các công cụ cần có để bạn hành nghề biên dịch. Nghề dịch thiên biến vạn hóa, mỗi khách hàng là một lĩnh vực, nên bạn cần hiểu biết cơ bản và có cách để tìm từ khóa phù hợp. Nếu không, bạn sẽ lại tiếp tục mắc kẹt trong mớ hỗn độn về kiến thức và từ vựng mà tự mình tạo ra.
Khi đã có nền tảng tốt về tiếng Anh và tiếng Việt, các bạn cần phải thử sức để kiểm nghiệm năng lực của mình. Học giỏi tới mấy mà không lao ra ngoài kiếm tiền, được thị trường chấp nhận và bỏ tiền ra thuê, thì tất cả chỉ là sách vở. Hãy tham gia dịch các tài liệu, đăng ký với những đơn vị trung gian để thử sức. Dần dần, các mối quan hệ sẽ tìm đến và nghề biên dịch sẽ giang rộng vòng tay đón bạn vào lòng.
Biên dịch dù không được đều, nhưng bù lại thì thu nhập ổn. Mỗi lần dịch là vất vả, nhưng cầm đồng tiền mình làm ra do chính năng lực, cảm giác nó sướng, nó phê mà nó tự hào. Hãy thử một lần để tin lời tôi nói.
Lê Quang Minh
