Ở bài viết lần trước, tôi đã chia sẻ về cách học biên dịch, tập trung vào 3 trụ cột là tiếng Việt tốt, tiếng Anh tốt và sử dụng máy tính tốt. Với phiên dịch, độ khó sẽ không nằm chủ yếu ở nội dung, mà nằm ở tốc độ xử lý tình huống. Nếu bạn coi biên dịch là đi xe máy thong dong ngắm phố ngắm phường, thì phiên dịch là bạn đua xe đúng nghĩa.
Phiên dịch thì tách ra làm 2 nhóm lớn, đó là dịch đuổi (consecutive interpreting) và dịch trực tiếp, hay còn gọi là dịch cabin (simultaneous interpreting). Đặc thù của hai loại hình dịch này sẽ khác nhau chủ yếu ở tốc độ, một bên là đua xe, và một bên là đua 2 xe. Tại sao tôi lại so sánh như vậy?
Với dịch đuổi, bạn sẽ được nghe diễn giả nói hết, sau đó mới phải dịch lại. Đó có thể là 1-2 câu ngắn, hoặc đôi khi họ “bắn” ầm ầm như rap. Kĩ năng ghi chú là rất quan trọng khi dịch đuổi. Nếu dịch đuổi trong môi trường bạn phải đi lại, chẳng hạn tháp tùng nguyên thủ, lãnh đạo đi tham quan các địa điểm, hiện trường, thì việc bạn dùng laptop để ghi chép là bất khả. Lúc này, bạn sẽ phải chủ động ghi nhớ thông tin và dịch lại. Nếu bạn được ngồi một chỗ để dịch, thì bạn có thể sử dụng laptop hoặc bút sổ để ghi chép.
Có một kỉ niệm đáng nhớ với việc ghi chép như này: Khi tôi dịch cho một bên cơ quan Việt Nam, chị giám đốc một đơn vị làm MC, đọc một loạt khoảng 9 đại biểu phía Việt Nam. Chị đọc xong mới nhận ra là cần phải dịch lại, thì quay sang hỏi tôi “Em có chép lại kịp không?”. Tôi cười bảo, em vẫn kịp, chị cứ thoải mái. Nhờ có laptop mà tôi có thể ghi lại các ý chính và quan trọng, đặng kịp tốc độ dịch thông tin sau này. Tốc ký hay gõ máy nhanh là một kĩ năng bên lề của việc dịch đuổi mà bạn phải rất tốt.
Nếu dịch đuổi cho bạn cơ hội được ghi chép, được ngắm nghía nội dung thì khi dịch cabin, phải tham gia vào cuộc đua song mã đúng nghĩa. Bạn sẽ vừa phải tiếp nhận thông tin từ diễn giả, và đồng thời dịch ra ngôn ngữ đích. Đó có thể là từ Anh sang Việt, hoặc ngược lại từ Việt sang Anh. Bạn sẽ không thể hỏi diễn giả những chỗ bạn chưa hiểu, mà cách duy nhất là phải liên tục dịch. Cường độ và thời gian của dịch cabin là rất gấp gáp, nên nếu “vi xử lý” của bạn không tốt, chỉ chừng 1-2 phút là bạn sẽ bị ngợp và “khớp”, khiến quá trình dịch không khác gì tra tấn.
Khi đã hiểu về bản chất tốc độ của hai loại hình dịch, vậy thì cách luyện tập vẫn chỉ là chăm chỉ mỗi ngày. Trước hết, tiếng Anh và tiếng Việt bạn phải tốt, đấy là điều kiện cần. Tuy nhiên, bạn cũng phải hoạt ngôn, khả năng ứng biến tình huống tốt, chứ không thể cứ thong thả từ tốn với nghề được. Thông tin dài, nhiều, khó, dồn dập, đòi hỏi bạn phải biết cách xử lý nhanh và hiệu quả. Đôi lúc tôi hay tự ví mình với “Triển Chiêu” khi làm nghề phiên dịch, vì phải rất nhanh nhẹn, nhạy bén với mọi tình huống phát sinh.
Cách luyện dịch của tôi rất đơn giản: mở một bản tin của CNN lên, sau đó cho họ nói một hoặc một vài câu, rồi dịch lại sang tiếng Việt. Nếu muốn tăng độ khó, bạn có thể vừa bật, vừa dịch. Với dịch từ Việt sang Anh thì quy trình ngược lại, đó là lấy một bản tin ở thời sự VTV, xong rồi bật lên và dịch sang tiếng Anh. Bắt đầu từ 1-2 câu trước, sau đó là cả đoạn và bật lên không ngắt nghỉ. Độ khó có thể tăng lên tuỳ mức độ và khả năng của bạn, chẳng hạn như dịch 1 đoạn mà bạn chưa từng nghe bao giờ, hoặc ngẫu nhiên dịch cabin một đoạn bạn thích.
Để đạt trình độ cao, dĩ nhiên là quá trình luyện tập là khổ cực nhất. Điều may mắn là khi tới được trình độ để dịch đuổi hoặc dịch cabin thì tiếng Anh của bạn cũng ở mức rất tốt rồi. Vậy nên, hãy rèn luyện tiếng Anh, hoặc ngoại ngữ trước, sau đó mới tính tới việc dịch đuổi hay dịch cabin sau. Mọi đỉnh núi vẫn nằm đó, chờ ngày bạn chinh phục.
Chúc các bạn luôn chăm chỉ và bền chí mỗi ngày!
Lê Quang Minh
Em chào anh! Ko biết là lúc anh chọn Video trên CNN để luyện dịch thì anh chú trọng vào những điểm gì như độ khó của nội dung hay như thế nào ko ạ? Vì nếu chọn đại, nhỡ gặp nội dung có quá nhiều từ mới thì dễ bị phân tâm bởi những từ mới đó
Thường thì video của CNN sẽ bao phủ nhiều chủ đề, nên kiểu gì thì vẫn nên học từ mới trước để tránh bị “hoảng loạn” khi dịch em ạ